नेपालमा भाइरल सामग्री, अश्लील अतिरञ्जना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, झुट्टा समाचार र सामाजिक सञ्जाल

आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल (Social Media) नेपालमा सूचना आदानप्रदान, मनोरञ्जन, विचार अभिव्यक्ति र जनमत निर्माणको मुख्य माध्यम बनेको छ। फेसबुक, टिकटक, युट्युब, एक्स (Twitter), इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्महरूले नेपाली समाजलाई विश्वसँग जोडेको छ। तर यसको सकारात्मक पक्षसँगै नकारात्मक असरहरू पनि तीव्र रूपमा देखिन थालेका छन्—विशेष गरी भाइरल सामग्री, outrageous (अतिरञ्जित/उत्तेजक) पोस्ट, hate speech (घृणात्मक अभिव्यक्ति), fake news (झुट्टा समाचार) र misinformation को बढ्दो समस्या।

---

१. भाइरल संस्कृति (Viral Culture) को उदय

नेपालमा कुनै पनि सनसनीपूर्ण भिडियो, विवादास्पद अभिव्यक्ति, वा व्यक्तिगत घटनाहरू केही मिनेटमै भाइरल हुन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा ‘भाइरल’ हुनुलाई लोकप्रियताको मापन मान्न थालिएको छ। यसले गर्दा धेरै व्यक्तिहरू जानाजानी उत्तेजक, अपमानजनक वा असत्य सामग्री पोस्ट गर्न प्रेरित हुन्छन्।

हालैका उदाहरण:

• केही महिनाअघि टिकटकमा सार्वजनिक स्थानमा बनाइएका अपमानजनक prank भिडियोहरू भाइरल भए, जसले धेरै व्यक्तिको गोपनीयता र सम्मानमा चोट पुर्‍यायो।

• केही नेपाली YouTube च्यानलहरूले सेलिब्रेटीहरूको व्यक्तिगत जीवनबारे भ्रामक thumbnail र गलत शीर्षक प्रयोग गरेर लाखौं views कमाए।

यसले समाजमा तथ्यभन्दा सनसनीलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढाएको छ।

---

२. Outrageous सामग्री र सामाजिक असर

Outrageous भन्नाले अत्यधिक उत्तेजक, चकित पार्ने वा मर्यादा नाघ्ने सामग्रीलाई जनाउँछ। नेपालमा views, likes, shares बढाउन यस्ता सामग्रीहरू बनाइन्छन्। धेरै content creator हरू ध्यान आकर्षित गर्न सामाजिक मूल्य, संस्कृति र व्यक्तिगत सम्मानको बेवास्ता गर्छन्।

हालैका उदाहरण:

• केही social media influencer हरूले धार्मिक स्थलभित्र विवादास्पद भिडियो बनाएपछि जनआक्रोश उत्पन्न भयो।

• TikTok Live मा अपशब्द प्रयोग गर्दै गरिएका बहसहरू चर्चित बने, जसले युवा दर्शकमाझ नकारात्मक प्रभाव पारे।

यसका असर:

• युवापुस्तामा गलत अनुकरण

• सार्वजनिक मर्यादामा गिरावट

• सामाजिक सम्बन्धमा तनाव

---

३. Hate Speech (घृणात्मक अभिव्यक्ति) को बढ्दो खतरा

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक देश हो। यस्तो विविध समाजमा hate speech अत्यन्त संवेदनशील विषय हो। सामाजिक सञ्जालमा जात, धर्म, क्षेत्र, भाषा वा राजनीतिक विचारका आधारमा गरिने अपमानजनक टिप्पणीले समाजमा विभाजन र द्वन्द्व बढाउन सक्छ।

हालैका उदाहरण:

• केही राजनीतिक घटनापछि फेसबुकमा जातीय समुदाय लक्षित घृणात्मक टिप्पणीहरू व्यापक रूपमा फैलिएका थिए।

• धार्मिक विवादसम्बन्धी पोस्टमा विभिन्न समूहबीच अपमानजनक भाषाको प्रयोग बढेको देखियो।

यस्ता अभिव्यक्तिले सामाजिक सद्भावमा प्रत्यक्ष चोट पुर्‍याउँछन्।

---

४. Fake News (झुट्टा समाचार) र भ्रमको संकट

Fake news नेपालमा ठूलो चुनौती बनेको छ। विशेष गरी चुनाव, प्राकृतिक विपत्ति, महामारी, वा राजनीतिक घटनाक्रमका बेला झुट्टा समाचार तीव्र रूपमा फैलिन्छन्।

हालैका उदाहरण:

• २०८२ सालको सुरुवातमा काठमाडौंमा ठूलो भूकम्प आउने भन्ने झुट्टा पोस्टहरू फेसबुक र WhatsApp मा फैलिएका थिए, जसले सर्वसाधारणमा डर फैलायो।

• केही नक्कली समाचार पेजहरूले “फलानो नेता पक्राउ परे” भन्ने असत्य समाचार फैलाए, पछि प्रहरीले खण्डन गर्नुपर्‍यो।

• सामाजिक सञ्जालमा “बालेन शाह पक्राउ” भन्ने भ्रामक पोस्ट भाइरल भएको थियो, जुन पूर्ण रूपमा झुट्टा साबित भयो।

यस्ता fake news ले:

• जनतामा डर र भ्रम फैलाउँछ

• संस्थाप्रति अविश्वास बढाउँछ

• गलत निर्णय लिन बाध्य बनाउँछ

---

५. नेपालमा कानुनी र नैतिक चुनौती

नेपालमा विद्युतीय कारोबार ऐन (Electronic Transactions Act) तथा साइबर कानुनमार्फत केही नियन्त्रणको प्रयास भए पनि कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता (Freedom of Expression) र दुरुपयोगबीच सन्तुलन कायम गर्नु कठिन बनेको छ।

हालैको सन्दर्भ:

नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोले पछिल्लो वर्ष fake account, hate speech, online defamation, र misinformation सम्बन्धी सयौं उजुरी दर्ता भएको जनाएको छ। यसले समस्या कति गम्भीर बन्दै गएको छ भन्ने देखाउँछ।

मुख्य समस्या:

• कानूनको अस्पष्ट प्रयोग

• डिजिटल साक्षरताको कमी

• fact-checking संस्कृतिको अभाव

---

६. समाधानका उपायहरू

क) डिजिटल साक्षरता बढाउने

विद्यालयदेखि समाजसम्म social media literacy सिकाउन आवश्यक छ।

ख) Fact-checking प्रवर्द्धन

समाचार शेयर गर्नु अघि स्रोत जाँच गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।

ग) जिम्मेवार सामग्री निर्माण

Content creator ले views भन्दा सत्यता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

घ) कानुनी स्पष्टता

घृणात्मक अभिव्यक्ति र fake news विरुद्ध स्पष्ट, न्यायपूर्ण र पारदर्शी कानुनी कार्यान्वयन आवश्यक छ।

---

सामाजिक सञ्जाल आफैंमा न राम्रो हो, न नराम्रो—यसको प्रयोगले यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ। नेपालमा भाइरल संस्कृति, outrageous सामग्री, hate speech, र fake news ले सामाजिक चेतना, लोकतन्त्र, र सामाजिक एकतालाई चुनौती दिइरहेका छन्। हालका घटनाहरूले देखाउँछन् कि डिजिटल स्वतन्त्रतासँगै डिजिटल जिम्मेवारी पनि उत्तिकै आवश्यक छ। त्यसैले सचेत प्रयोग, जिम्मेवार अभिव्यक्ति, र सत्यताप्रति प्रतिबद्धता अहिलेको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।